Słownik pojęć pedagogiki Montessori


Słownik pojęć pedagogiki Montessori podsumowuje i ułatwia zrozumienie najważniejszych pojęć tej metody. Lektura obowiązkowa dla wszystkich, który są zainteresowani Marią Montessori i jej podejściem do odpowiedniego rozwoju dzieci.

Błąd

To przyjaciel. Nieodzowny element drogi do dorosłości. Rozwój dziecka w każdym tego słowa rozumieniu jest uwarunkowany działaniem. Tylko poprzez aktywność, pracę, dziecko może doskonalić swój charakter, umiejętności, poszerzać wiedzę. Błąd to wskazówka, drogowskaz. Jeśli uczymy się słuchać błędu i tego, co ze sobą niesie, korygowanie przez nauczyciela przestaje być potrzebne. Nie wszystkie też błędy muszą być zauważone i poprawione – i u dziecka, i u dorosłego. Dlatego w Montessori nie liczy się tak bardzo korygowanie błędu, jak rozbudzanie świadomości popełniania go. Umiejętność dostrzegania swoich błędów i poprawiania ich jest jedną z podstawowych umiejętności odpowiedzialnego człowieka, dlatego też zamiast nauczycielskiej korekty, w Montessori funkcjonuje tzw. „korekta błędu”, czyli możliwość sprawdzenia swojej pracy zawarta w materiale, z którym dzieci pracują.

„Wiele błędów naprawia się samo, kiedy tylko nieustannie kroczymy naprzód przez życie”.

Maria Montessori, The Absorbent Mind

„Jeżeli jest coś, co czyni charakter niezdolnym do podejmowania decyzji, to jest to niemożność kontroli nad rzeczami, bez konieczności szukania porady z zewnątrz. Stwarza to demobilizujące uczucie niższości i brak wiary we własne siły”.

Maria Montessori, The Absorbent Mind

Chłonny umysł

Cecha umysłu człowieka w wieku od 0 do 6 lat, dzięki której dziecko uczy się w sposób naturalny, spontaniczny i bez wysiłku. Przyswajanie wiedzy o świecie przebiega holistycznie (chłonięcie = zapamiętywanie wszystkiego, co się widzi i czego się doświadcza), ale też bezkrytycznie i bez selekcji przyswajanego materiału. Wszystko, czego dziecko się nauczyło, staje się jego częścią, buduje jego późniejszą osobowość. Dziecko staje się tym, co zobaczyło i czego doświadczyło. Jest to inna forma nauki niż ta w późniejszym okresie życia człowieka, w którym może on wykorzystywać zdobytą wiedzę na swoje potrzeby.

„To, czego nie wiemy, to fakt, że dziecko ma niezwykle rozwiniętą umiejętność obserwacji i chłonie wiele obrazów, nie tylko rzeczy, ale i czynności. Dziecko absorbuje nie tylko rzeczy, ale także związki pomiędzy nimi i pod tym względem jest bardzo zaawansowane, choć my jesteśmy tego mało świadomi tego, jak bardzo”.

Maria Montessori, The Child in the Family

Dyscyplina

W filozofii Montessori dyscypliną nazywa się umiejętność dostosowania swojego zachowania do otoczenia niezależnie od wpływów z zewnątrz, a jedynie na skutek własnej oceny sytuacji (samodyscyplina). Takiej umiejętności nie da się nabyć poprzez naciski, żądania i pochwały osób z zewnątrz. Dyscyplinę można osiągnąć wyłącznie pośrednio, przez pracę o wyjątkowej wartości dla dziecka. Dziecko, które zanurzy się w wykonywaniu danej czynności z przyjemnością, zaangażowaniem i rozbudzonym intelektem, wkroczy na drogę do samodyscypliny. Zadaniem dorosłego jest pielęgnować w nim jak najdłużej uczucia koncentracji, spokoju i doskonalenia, jakie mu wówczas towarzyszyły. Dlatego w klasie Montessori nie stosuje się kar i nagród, stwarza się natomiast dziecku jak najwięcej okazji do postępowania zgodnie z regułami moralnymi i kulturowymi, aby mogło ono jak najczęściej „praktykować” akceptowane postępowanie.

„Dyscyplina to nie fakt, ale droga.”

Maria Montessori, Odkrycie dziecka

Fazy wrażliwe

Okresy przejściowej, wyjątkowej gotowości człowieka do percepcji określonego typu bodźców z otoczenia, dzięki czemu dziecko w sposób szybki i na trwałe przyswaja nową wiedzę o świecie lub nabywa nową umiejętność. Fazy wrażliwe są odzwierciedleniem aktualnych potrzeb dojrzewającego organizmu, umożliwiają one dziecku wybierać z otoczenia to, co jest właściwe i niezbędne do jego prawidłowego rozwoju. Dziecko w fazie wrażliwości np. na kolory przejawia niezwykłe umiejętności koncentracji na zadaniach odnoszących się do właściwości kolorów. Fazy można rozpoznać obserwując wybory aktywności podejmowane przez dziecko – w tym czasie spontanicznie, entuzjastycznie i niezależnie od działań dorosłego wybiera ono te zadania/zabawy, które wiążą się np. z umiejętnością identyfikacji kolorów, często powtarzając je wielokrotnie (bez względu na to, czy w opinii otoczenia jest na to miejsce i czas). Takie wybory są jednak możliwe wyłącznie pod warunkiem, że nie zostaną zablokowane lub ukierunkowane działaniem dorosłych. Będąc w fazie wrażliwej, dziecko ogromną ilość czasu i zaangażowania poświęca na opanowanie czynności związanych z tą fazą, czyniąc to bez wysiłku i z chęcią, co przynosi szybkie i miarodajne rezultaty. Kiedy tylko dziecko nabędzie daną umiejętność w sposób dla niego satysfakcjonujący, faza wrażliwości zanika.

„Uświadamia nam ono [dziecko] istnienie nowego życia psychicznego, zupełnie odmiennego od tego, które występuje u dorosłych”.

Maria Montessori, The Absorbent Mind

„Napady złości w fazie wrażliwej są manifestacją niezaspokojonej potrzeby, sygnałem ostrzegającym przed niebezpieczeństwem, przed czymś, co nie powinno mieć miejsca. Znikają, kiedy tylko nadarza się okazja do zaspokojenia potrzeby lub zażegnania niebezpieczeństwa”.

Maria Montessori, The Secret of Childhood

Izolacja trudności

Każdy materiał rozwija jedną umiejętność lub też zawiera jeden kwant wiedzy (= trudność), które zostaną przez dziecko opanowane w czasie pracy z nim. Dzięki takiemu podejściu materiały stanowią ciąg logiczny: wiedza zdobyta podczas pracy z jednym materiałem jest wykorzystywana podczas pracy z kolejnym (trudniejszym z punktu widzenia umiejętności i poziomu wiedzy niezbędnej do pracy z nim), który z kolei prowadzi do następnego… wspierając w ten sposób dziecko na drodze samorozwoju. Izolacja trudności jest także narzędziem diagnostycznym, pozwalającym dokonać oszacowania poziomu kompetencji dziecka, by móc potem wesprzeć go w jego działaniach.

„Wraz ze stopniowym formowaniem się wiedzy i woli nadrzędnym celem staje się ukształtowanie porządku i przejrzystości umysłu oraz rozdzielenie tego, co istotne, od tego, co przypadkowe”.

Maria Montessori, Odkrycie dziecka

Kontrola błędu

Jest to jedna z podstawowych cech pomocy montessoriańskiej. Jest to możliwość sprawdzenia poprawności wykonanej przez siebie pracy. W zależności od materiału kontrolą może być sama pomoc (np. różnica otworów w blokach cylindrów, która sprawia, że tylko jeden cylinder pasuje do jednego – poprawnego i odpowiadającego mu – otworu) lub też kartka dołączona do materiału (tzw. „klucz”). Kontrolą może być także wrażenie sensoryczne, np. czystość okna, potwierdzająca prawidłowo wykonaną czynność. Zob. także hasło „Błąd”.

„Błędy uczynione przez dorosłych budzą zainteresowanie i dzieci je rozumieją, jednak w zupełnie inny sposób. Dla nich są one naturalną częścią życia, a fakt, że popełniamy je wszyscy, wywołuje w nich uczucie głębokiego przywiązania w ich sercach (…). Błędy zbliżają nas do siebie i czynią nas lepszymi przyjaciółmi.”

Maria Montessori, The Absorbent Mind

Krąg

W sali Montessori ma dwa znaczenia. Pierwsze, niemal dosłowne: jest to linia w kształcie elipsy utworzona na podłodze (najczęściej dywanie, choć niekoniecznie), przy której dzieci siedzą podczas zajęć grupowych. Poza zajęciami linia służy do ćwiczeń z cyklu „chodzenie po linie”. Drugie znaczenie kręgu to lekcja grupowa. W czasie kręgu nauczycielka i dzieci witają się i omawiają wydarzenia dotyczące całej grupy. Czas trwania kręgu, godziny, w których się odbywają, tematyka – zależą wyłącznie od dynamiki i potrzeb grupy w danej placówce.

Kultura

Jest to jeden z pięciu działów, na które jest podzielony program nauczania w systemie Montessori. Obejmuje on zagadnienia związane z prawami natury i kultury na świecie, a zatem dziedzin takich jak chemia, fizyka, biologia, antropologia, astronomia, psychologia itp.

Lekcja trójstopniowa

Jest to sposób, w jaki przestawia się dziecku nowe pojęcia. Na pierwszym etapie (asocjacji) bezpośrednio nauczyciel zapoznaje się dziecko ze słowem; podczas pokazywania przedmiotu lub zdjęcia mówi: „To jest kaczka”. Powtarza kilkukrotnie wyraz, nie zakłócając jego brzmienia innymi (np. wyjaśnieniami). Celem jest powiązanie doznania sensorycznego (np. obrazu) ze słowem. Na drugim etapie lekcji (identyfikacji) nauczyciel „sprawdza”, czy dziecko łączy wspomniane dwa aspekty rzeczy, prosi: „wskaż mi, proszę, kaczkę”. Jest to najważniejszy etap całej lekcji, ponieważ tutaj dokonuje się zmiana w umyśle dziecka. Prawidłowość identyfikacji jest warunkiem przejścia do ostatniego etapu lekcji – werbalizacji. Na tym etapie dziecko wymawia zapamiętaną nazwę rzeczy wskazanej przez nauczyciela – „Co to jest?”.

Materiał

To zestaw przedmiotów potrzebnych do wykonania danej pracy (np. malowania, wycierania kurzu czy napisania tekstu literackiego), często umieszczony na półce w pojemnikach, najczęściej koszykach lub tacach (stąd często mówi się o „tacach/koszykach” które nauczyciel „kładzie na półkę”). Materiał służy do opanowania przez dziecko, które z nim pracuje, pewnej wyselekcjonowanej umiejętności, takiej jak używanie nożyczek czy też przyswojenie określonego kwantu wiedzy. Na dalszych etapach edukacji (od 6. roku życia) materiał nie zawiera wszystkich elementów, część z nich, np. akcesoria pisarskie, mogą być dobierane przez dziecko z sali. Prawidłowo skomponowany materiał musi spełniać szereg wymagań, aby móc w pełni odpowiedzieć na potrzeby rozwojowe dziecka, między innymi: 1) przekazywać jedną ideę w ramach jednej pracy; 2) być dostosowany do wymiarów dziecka i jego możliwości np. trzymania narzędzia; 3) umożliwiać dziecku pracującemu z nim samodzielność od początku do końca; 4) być pięknym/atrakcyjnym w oczach dziecka; 5) zawierać kontrolę błędu; 6) pozwalać na powtarzanie czynności wielokrotnie. Zadanie nie może być ani zbyt łatwe, ani zbyt trudne dla dziecka. Musi być skomponowane tak, by odpowiadało na indywidualne potrzeby rozwojowe dziecka i było skorelowane z jego fazą wrażliwą. W klasie Montessori jedynie niewielka część materiałów służy do pracy z nauczycielem, dotyczy to najczęściej materiałów wprowadzających dziecko w dany temat (np. taca prezentacji w matematyce).

„Największym odkryciem jest to, że poprzez pracę dziecko powraca do normalnego stanu. (…) Dziecięce pragnienie pracy odzwierciedla życiowy instynkt, jako że nie może ono sformować swojej osobowości bez pracy”.

Maria Montessori, The Secret of Childhood

„Dziecko, które naprawdę pokochało swoje otoczenie i wszystkie żyjące stworzenia, które odkryło radość i entuzjazm w pracy, daje nam powód, by mieć nadzieję (…) nadzieję na pokój w przyszłości.”

Posłuszeństwo

Jest cechą, którą człowiek wykształca w sobie tak samo, jak inne cechy charakteru. Dlatego też posłuszeństwo nie jest cechą typową dla dzieci, wręcz przeciwnie – im młodsze dziecko, tym mniej jest posłuszne. Z drugiej strony jednak dzieci bezkrytycznie podążają za dorosłym, chcą być jak on. „Dzieci kochają dorosłych; tak powinniśmy na nie patrzeć” – pisała Maria Montessori. Wytyczyła ona trzy poziomy, przez które człowiek przechodzi na drodze do osiągnięcia samodyscypliny. Poziom pierwszy: przed ukończeniem trzeciego roku życia dziecko nie potrafi być posłuszne, o ile nakaz, który otrzymuje z zewnątrz, nie koresponduje z jego instynktem. Posłuszeństwo i jego brak przenikają się wzajemnie. Będąc w fazie drugiej dziecko zazwyczaj jest posłuszne, pod warunkiem jednak, że na drodze nie pojawi się silny bodziec, przeszkoda zbyt trudna do pokonania. Drugi poziom jest najlepiej widoczny w szkole, gdzie dzieci podążają za nakazami nauczyciela, jednak bez jego obecności są gwałtowne, głośne, chaotyczne. Na trzecim poziomie posłuszeństwa spełnianie czyichś próśb sprawia dziecku ogromną przyjemność. Dziecko jest uczynne, chętne do pomocy i to czyni je wyjątkowo posłusznym. Dorosły, obcując z dziećmi na trzecim poziomie posłuszeństwa, powinni bardzo odpowiedzialnie i świadomie postępować z nimi, tak, aby nie wykorzystywać ich niewinności na swoje potrzeby. W klasie Montessori cisza nie jest uważana za przejaw dyscypliny. „Dyscyplina, której poszukujemy, jest aktywna”.

„Ono [dziecko] jest posłuszeństwem, ponieważ posłuszeństwo to jego życie. Ponieważ ono kocha i czci dorosłego, z którego ust pochodzi cała mądrość, prowadzące go przez życie”.

Maria Montessori, The Child In the Family)

„Powinno być to naszym zdaniem, cechą typową dla okresu dziecięcego, ale tak naprawdę, posłuszeństwo jest dlatego zaletą dziecka, że występuje tak rzadko i tak trudno jest je uzyskać. Bardzo powszechnym złudzeniem jest wyobrażenie, że możemy uzyskać coś trudnego lub niemożliwego przez modlitwę, błaganie, rozkaz czy zdenerwowanie. I tak na przykład, my żądamy od dzieci posłuszeństwa, a dzieci żądają od nas księżyca.”

Maria Montessori, Odkrycie dziecka

Przygotowane otoczenie – jest to środowisko dziecka przygotowane tak, aby dziecko mogło funkcjonować w nim na tyle samodzielnie, na ile jest ono gotowe: w tym celu wielkość i forma wszystkich elementów otoczenia jest dostosowana do wieku, wysokości i możliwości dziecka. Otoczenie zapewnia dziecku także wachlarz działań zaspokajających jego potrzeby wynikające z rozwoju. Termin ten odnosi się zarówno do elementów relatywnie niewielkich i przenośnych, typu materiały edukacyjne czy zabawki, jak i do umeblowania, kolorystyki pomieszczeń i organizacji przestrzennej. Podstawową cechą przygotowanego otoczenia jest piękno, naturalność materiałów i prostota. Elementem przygotowanego otoczenia jest także przygotowany nauczyciel.

„Przedmioty otaczające dziecko powinny wyglądać na trwałe i być dla niego atrakcyjne, a jego «dom dziecięcy» powinien być przyjemny i piękny w każdym szczególe; jako że piękno w szkole zaprasza do aktywności i pracy, jak każdy dorosły zapewne wie, piękno domowego ogniska jest pokarmem dla jedności w domu. Możemy niemal powiedzieć, że istnieje matematyczna zależność pomiędzy pięknem otoczenia dziecka a jego aktywnością w nim”

Maria Montessori, The Child in the Family

„Odkryliśmy, że edukacja nie jest czymś, co robi nauczyciel, ale że jest to naturalny proces rozwijający się spontanicznie w istocie ludzkiej. Nie jest nabywany przez słuchanie słów, ale dzięki doświadczeniom nabywanym przez dziecko w otoczeniu.”

Przygotowany nauczyciel

W pedagogice Montessori jest to przede wszystkim nauczyciel, który pracuje nad sobą i swoimi słabościami. To one są podstawową przyczyną niepoprawnych relacji nauczyciel-dziecko. Nauczyciel Montessori powinien także umieć publicznie przyznać się do swoich słabości oraz przyjąć krytykę i pomoc drugiego nauczyciela. Dzięki temu będzie on mógł pokonać dumę i złość, jaka często towarzyszy dorosłemu, i otworzy się na kontakt z dzieckiem. Przygotowany nauczyciel to przewodnik dziecka świadomy tego, że jego rolą nie jest przekazywanie wiedzy ani umiejętności (które dzieci potrafią nabyć samodzielnie wcześniej czy później). Podstawowym zadaniem nauczyciela jest obserwacja dziecka: identyfikacja jego potrzeb rozwojowych, wspieranie go oraz udzielanie pomocy, gdy dziecko wejdzie na zgubne dla niego ścieżki. Nauczyciel jest łącznikiem pomiędzy dzieckiem a materiałem edukacyjnym/rozwojowym. Musi on posiadać rozległą wiedzę o materiale oraz o etapach rozwoju człowieka. Prezentuje materiał tak, by dziecko, pracując, mogło rozwijać swój potencjał. Jako łącznik pilnuje także, by praca dziecka była nieprzerywana i szanowana przez innych członków społeczności. Dba o porządek– wszystko ma swoje miejsce i wszystko znajduje się na miejscu – to podstawowa zasada otoczenia Montessori, w którym pracuje dziecko.

„Nie słowa, a cnoty są jego (nauczyciela) głównymi kompetencjami”

Maria Montessori, Odkrycie dziecka

„Największą oznaką sukcesu nauczyciela jest móc powiedzieć: «Teraz dzieci pracują tak, jakbym nie istniał».”

„Najpierw usuń belkę ze swojego oka; potem zobaczysz wyraźnie, jak usunąć drzazgę z oka dziecka”

Maria Montessori, The Secret of Childhood

Samodyscyplina

Zobacz: „Dyscyplina”.